Tarık Ateş  
Akıllı Şebeke Çözümleri Yöneticisi  
Aktif Mühendislik

ELEKTRİK SAYACI NEDİR?

Tüketilen veya üretilen elektrik enerjisinin ölçümünü yapabilen donanıma elektrik sayacı veya kısaca sayaç denir.

Kısaca anlatmak gerekirse elektrik sayacı güç ve bu gücün uygulandığı zamanı ölçer. Bu sebeple ölçümün birimi Wh (Waat/saat) ’dir. 1.000 katı olan kWh (kilowatt/saat) ve 1.000.000 katı olan MWh (megawatt/saat) gibi birimleri de kullanılmaktadır.

SAYAÇ İLE ANALİZÖR ARASINDAKİ FARKLAR NELERDİR?

Elektrik sayaçlarını enerji analizörü gibi ölçü cihazlarından ayıran en büyük farkları mühürlenebilir yapısı, silinemez hafızası/ekranı ve yardımcı besleme beklemeyen ölçüm kabiliyetidir. Sayaçların bu kabiliyetlerinden daha fazla bahsedebilmek için öncelikle sayaç tiplerine değinmemiz gerekmektedir ve elektrik sayaçlarının birçok çeşidi bulunmaktadır. Bu sayaç tiplerini bağlı olduğu devrenin akım çeşidine, sayacın yapısına, fiziksel bağlantısına ve bağlantı yapısına göre gruplandırabiliriz.

ELEKTRİK SAYACININ ÇEŞİTLERİ

  • Sayacın bağlı olduğu devrenin akım tipine göre;

  • AC Sayaç
  • DC Sayaç

  • Sayacın yapısına göre;

  • Mekanik Sayaç: Akım bobininden geçen akımın ve gerilim bobinine düşen gerilimin oluşturduğu manyetik alanın alüminyum disk üzerinde oluşturdukları döndürme momentine göre çalışır. Disk döndükçe numaratördeki rakamlar yani tüketim artmaktadır.
Elektrik Sayaçları ve Çeşitleri
Elektronik Sayaç: Adından da anlaşılabileceği gibi bir elektronik devre ile ölçüm yapan, mekanik sayaçlara göre çok daha hassas, ileri de anlatılacak olan tarifeli sistem ve haberleşme seçeneklerine olanak sağlayan sayaç tipidir. Bu şekilde anlatıldığında standart bir ürün gibi gözükse de sayaç tasarlanırken kullanılan veya kullanılmayan donanımlar (rogowski bobini vb.) hem ölçüm hassasiyetini değiştirmekte hem de bir sayaçtan beklenmeyecek şekilde iç tüketimini arttırabilmektedir. Özellikle enerji veriminin ön plana çıktığı son zamanlarda yüz binler belki de milyon adetlerce sayacı kapsayan dağıtım şebekeleri yatırım yaparken bu konuları da göz önünde bulunmaktadır.
  • Bağlantısına göre;

  • Direkt Sayaç: Herhangi bir akım veya gerilim trafosuna ihtiyaç duymadan, genellikle 100 ampere ve bazı özel sayaçlarda 120 ampere kadar devreye direkt bağlanabilen sayaç tipidir.
  • X5 Sayaç: 5 ampere kadar referans akımı ile çalışan sayaç tipidir ve gerilim trafosu kullanılıp/kullanılmamasına göre ikiye ayrılır.

  • AG (Alçak Gerilim): Sadece akım trafosu ile bağlanan, gerilimin ise direkt girdi ve çıktı yaptığı sayaç tipidir.
  • OG (Orta Gerilim): Hem akım hem de gerilim trafolarının kullanıldığı sayaç tipidir.

Not: Özellikle üretimin, iletimin veya tüketimin çok yüksek oranlarda yapıldığı Güneş (GES), Rüzgâr (RES), Hidroelektrik (HES) santrallerinin yanı sıra iletim hatlarında (TEİAŞ) veya herhangi bir sebeple hassas ölçüm istenen noktalarda kullanılan elektrik sayaçlarının yüksek doğruluk sınıfına sahip olması gerekmektedir.

Bu noktada sayaçların referans bilgi alarak kullanılacakları akım ve gerilim trafolarının da doğruluk sınıfı büyük önem arz etmektedir. Bu sebeple yüksek doğruluk sınıfına sahip sayaç kullanırken yüksek doğruluk sınıfına sahip trafo seçmekte fayda vardır.

Doğru trafo seçmek için bu sayfadan yardım alabilirsiniz

  • Bağlantısına yapısına göre;

  • Monofaze (Tek Faz İki Telli): Genellikle mesken ve aydınlatma tipi aboneliklerde kullanılan tek fazlı sayaçtır.
  • Trifaze: Üç fazlı sistemlerde kullanılan sayaçlardır.

  • Üç Faz Üç Telli (Aron) Bağlantı: Genellikle yükleri dengeli aboneliklerde kullanılır. Bu bağlantı tipinde bir akım ve bir gerilim trafosundan kazanç sağlanır.
  • Üç Faz Dört Telli Bağlantı Her fazın enerjisinin ayrı ayrı ölçülüp toplam tüketimin hesaplandığı bağlantı tipidir.

YAPABİLDİĞİ ÖLÇÜMLERE GÖRE ADLANDIRILAN SAYAÇLAR

  • Aktif Sayaç: Aktif tüketim bilgisini ölçen ve genellikle mesken ya da imalat olmayan küçük ticarethanelerde kullanılan sayaç tipidir.
  • Aktif/Reaktif (Kombi) Sayaç: Hem aktif hem de reaktif ölçüm yapabilen sayaçlara kombi sayaç denir. Fabrika, büyük alışveriş merkezi gibi yüksek enerji harcayan yerlerde kullanılmaktadır. Reaktif enerjinin indüktif ve kapasitif olarak iki tipi vardır. Özellikle sistem için gerekli olan reaktif enerjinin yüksek olması, kompanzasyon ihtiyacını doğurur. Belirli sınırlar aşıldığında cezai müeyyideler oluşur. Bunun için bu gibi noktalarda reaktif enerjinin de ölçülmesi şarttır.

TARİFELİ SAYAÇ:

Ülkemizde üç türlü tarifelendirme yapılmaktadır.

  • Talep Gücüne Göre (Demand): Dağıtım firması ile abonelik yapılırken tek terim ve çift terim olmak üzere iki şekilde sözleşme yapılabilir.

  • Tek Terimli Abonelik: Sadece tüketilen elektrik enerjisinin belirli bir fiyat üzerinden ücretlendirilmesidir.
  • Çift Terimli Abonelik: Bu abonelik türünde abone tek terimli tarife gibi tükettiği elektrik enerjisi için ödeme yaparken ayrıca abonelik başında yaptığı demand (talep) gücü içinde her ay ekstra bir bedel ödemektedir. Bu tarifelendirme çeşidinin kullanılabilmesi için demand ölçümü yapabilen bir sayaca ihtiyaç duyulmaktadır.

Avantajları/Dezavantajları: Çift terimli abonelikte abone demand gücü için sözleşme yaptığından tükettiği elektrik için kullanacağı birim fiyat daha uygun olur. Fakat demand (talep) gücünü aşması durumunda cezai sayılabilecek bir birim fiyat ile ücret ödeyecektir.

Dağıtım firması tarafından bakıldığında ise altyapı tasarlanırken mevcut talep güçlerini karşılayacak tasarımlar yapılmakta ve gereksiz yatırımlardan kaçınılmaktadır.

  • Zamana Göre:

  • Tek Zamanlı Abonelik: 7/24 esasına dayalı tek bir birim fiyat ile ücretlendirilen abonelik tipidir.
  • Çok Zamanlı Abonelik: 24 saati gündüz, puant ve gece olmak üzere üçe ayıran tarife tipidir. Amaç; abone tüketimini, genel tüketimin yüksek olduğu puant tarifesinden çekip, genel tüketimin daha az olduğu gece tarifesine yönlendirmektir.

Bu tarifelere ek olarak bazı ülkelerde tatil tarifesi de kullanılmaktadır.

Yaz Saatine Göre Sürekli Gündüz T1 Puant T2 Gece T3
Güncellenen sayaç 06:00/17:00 17:00/22:00 22:00/06:00
Güncellenmeyen sayaç ile kış saati 07:00/18:00 18:00/23:00 23:00/07:00
Güncellenmeyen sayaç ile yaz saati 06:00/17:00 17:00/22:00 22:00/06:00
Birim Enerji Bedeli Normal Pahalı İndirimli
[1]
  • Şebekeye Göre (Şebeke/Jenaratör): Genellikle AVM ve Rezidans benzeri projelerde karşımıza çıkan tarife tipidir. Bu tarifelendirme çeşidinde amaç daha pahalıya mal olan ve motorin ile jeneratörde üretilen elektriğin yanı sıra şebeke tüketimini de ayrı birim fiyatlardan fatura edebilmektir.

REFERANSLAR

[1] EPDK

Paylaş: